افزایش بی‌سابقه‌ای در بارندگی در فروردین ۱۴۰۵ / خشکسالی بلندمدت در ایران پایان یافته است؟

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از روزنامه اعتماد، مهدی زارع نوشت: در فروردین ۱۴۰۵ ایران افزایش بی‌سابقه‌ای در بارندگی را تجربه کرد. داده‌های سازمان هواشناسی نشان داد که میانگین بارندگی در سراسر کشور حدود ۷درصد بالاتر از میانگین بلندمدت ۳۰ ساله بود. برخی از استان‌ها، مانند ایلام، بالاترین میزان بارندگی خود را در ۷۶ سال گذشته ثبت کردند.

در شمال غربی و غرب، میزان بارندگی در مقایسه با سال ۱۴۰۴ دو برابر شده است. سطح آب دریاچه ارومیه در پایان فروردین ۱۴۰۵ نسبت به پایان شهریور ۱۴۰۴، ۱.۲۰ متر افزایش یافت. مساحت سطح آن از تقریبا ۴۸۰ کیلومتر مربع به ۲۰۰۰ کیلومتر مربع افزایش یافت.

البته یک فصل بارندگی به دلایل مختلف نمی‌تواند یک دهه خشکی را جبران کند. تا زمستان ۱۴۰۴ تقریبا ۶۴ درصد از ظرفیت سدهای ایران خالی ماند. سدهای اصلی تأمین‌کننده آب تهران، مانند سدهای امیرکبیر (کرج) و لار، در بهمن ماه تنها ۱درصد ظرفیت گزارش شد. حتی با باران‌های بهاری، هنوز بسیار پایین‌تر از سطح عملیاتی ایمن باقی مانده‌اند.

از سوی دیگر تخلیه آب‌های زیرزمینی و سال‌ها برداشت بیش از حد از سفره‌های آب زیرزمینی، کسری‌ای ایجاد کرده که برای جبران آن به دهه‌ها بارندگی بالاتر از حد متوسط نیاز است. خشکسالی طولانی‌مدت، خاک را فشرده کرده است. باران‌های شدید اخیر به جای اینکه برای تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی جذب شوند، اغلب منجر به سیل‌های ناگهانی و رواناب‌های سطحی می‌شود که به جای ذخیره طولانی‌مدت آب، باعث تخریب می‌شود.

مدل‌ها نشان می‌دهند که گذار به یک فاز قوی ال‌نینو برای نیمه دوم سال ۲۰۲۶ – اردیبهشت- تیر ۱۴۰۵ رخ خواهد داد. برای ایران، این اغلب با گرمای شدید تابستان مرتبط است که میزان تبخیر را به‌شدت افزایش می‌دهد. تا ۹۰درصد از مساحت سطح آبی که دریاچه ارومیه در بهار امسال به دست آورده، به دلیل بستر کم‌عمق و شبیه به پلایا، ممکن است تا پایان تابستان ۱۴۰۵ تبخیر شود.

 خشکسالی هواشناسی -کمبود باران- در بسیاری از مناطق پس از بارش‌ها فعلا متوقف شده اما خشکسالی کشاورزی، هیدرولوژیکی و اجتماعی-اقتصادی همچنان شدید است. بعضی نواحی ایران در بیابان لوت و دشت کویر مرکزی ایران و بخش‌هایی از سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی و کرمان و یزد همچنان درگیر خشکسالی اکولوژیک است.

به نظر می‌رسد که ایران از یک «بحران خشکی» به یک «بحران ناپایداری» منتقل شده است که در آن سیل‌های شدید و کمبود شدید آب همزمان قابل انتظار است. گذار از شرایط خنثی به یک فاز ال‌نینو بالقوه قوی بین ماه مه و جولای ۲۰۲۶، برای بارش‌ها در سال آبی بعدی              (۱۴۰۵-۱۴۰۶) حیاتی خواهد بود.

در ایران، ال‌نینو از نظر تاریخی با «پاییز مرطوب» مرتبط است. در طول فازهای گرم ENSO ال‌نینو – نوسانات جنوبی، جت استریم نیمه‌ گرمسیری اغلب تغییر می‌کند و ورود سامانه‌های کم‌فشار مدیترانه‌ای و سودانی به فلات ایران را تسهیل می‌کند. در یک سامانه کم‌فشار – که اغلب سیکلون نامیده می‌شود- هوای سطح زمین چگالی کمتری دارد و شروع به بالا رفتن می‌کند. با بالا رفتن هوا، منبسط و سرد می‌شود. هوای سرد نمی‌تواند به اندازه هوای گرم بخار آب را در خود نگه دارد. در نهایت، بخار آب به قطرات آب تبدیل می‌شود و ابرها را تشکیل می‌دهد. اگر حرکت رو به بالا به اندازه کافی قوی باشد، قطرات رشد می‌کنند و به صورت باران یا برف می‌ریزند. در نیمکره شمالی، هوا به سمت داخل و خلاف جهت عقربه‌های ساعت به سمت مرکز یک سیستم کم‌فشار جریان می‌یابد.

 برای شروع سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ احتمال زیادی برای بارش نرمال تا بالاتر از نرمال در کوه‌های زاگرس و استان‌های غربی وجود دارد. اگر «ال‌نینوی قوی» که توسط سازمان جهانی هواشناسی برای اواخر سال ۲۰۲۶ پیش‌بینی شده است، محقق شود، بارش‌های سنگین اوایل سال آبی بعدی قابل انتظار است که به تثبیت رطوبت حیاتی خاک از دست رفته طی تابستان کمک می‌کند. 
ال‌نینو معمولا با بارش‌های تابستانی کمتر از حد معمول در جنوب شرقی ایران – سیستان و بلوچستان و هرمزگان- مرتبط است، زیرا می‌تواند انتهای بادهای موسمی هند را که گهگاه به این مناطق می‌رسد، تضعیف کند. دماهای بالاتر از حد معمول در سطح جهانی پیش‌بینی می‌شود و برای ایران، این به معنای تابستان فوق‌العاده گرم ۱۴۰۵ است که تبخیر آب‌های سطحی حاصل از بارندگی‌های بی‌سابقه بهاری فروردین ۱۴۰۵ را تسریع خواهد کرد.

مناطق جنوبی ایران بیشترین اثر را از ال‌نینو نشان خواهد داد و اغلب در اواخر پاییز و ماه‌های زمستان باران بیشتری دریافت می‌کنند. در استان‌های شمالی –گیلان و مازندران- کمتر اثر ENSO را تحمل می‌کند و بیشتر تحت اثر نوسان اطلس شمالی (NAO) هستند. ال‌نینو ممکن است فقط بارندگی «نزدیک به نرمال» را در شمال ایران به همراه داشته باشد که با توجه به نیازهای بالای آب کشاورزی منطقه، می‌تواند مانند کسری شود.
البته همزمان خطر سیل ناگهانی هم وجود دارد. باران‌های ناشی از ال‌نینو در خاورمیانه معمولا شدید و کوتاه‌مدت هستند. به جای تجمع تدریجی برف، سال آبی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ ممکن است با رویدادهای سنگین بارشی همراه باشد که منجر به سیل‌های ناگهانی خطرناک در حوضه‌های البرز و زاگرس می‌شود. ولی حتی یک «سال مرطوب ال‌نینو» برای پایان دادن به خشکسالی هیدرولوژیکی طولانی‌مدت کافی نیست رواناب سریع ناشی از توفان‌های شدید معمولا از تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی عمیق جلوگیری می‌کند.

معمولا ال‌نینو را عمدتا با اقیانوس آرام مرتبط می‌دانند، ولی اثرهای آن از طریق واکنش زنجیره‌ای تغییرات جوی بهایران می‌رسد. در غرب آسیا، به ویژه ایران، ال‌نینو از نظر تاریخی با زمستان‌ها و پاییزهای مرطوب‌تر از حد متوسط مرتبط است که اغلب منجر به بارندگی و برف شدید می‌شود. 

جت استریم نیمه‌ گرمسیری یک «جریان» بادی در ارتفاع بالا است که سامانه‌های توفانی را هدایت می‌کند. در ال‌نینو، گرم شدن مرکز و شرق اقیانوس آرام، گردش واکر -گردش شرقی- غربی هوا در مناطق گرمسیری- را تغییر می‌دهد. این باعث می‌شود که جت استریم نیمه ‌گرمسیری تقویت شود و بر فراز خاورمیانه به سمت جنوب -استوا- حرکت کند. در نتیجه این جابه‌جایی، ایران را مستقیما در مسیر توفان‌های مکرر عرض جغرافیایی میانی-توفان‌های مدیترانه‌ای- قرار می‌دهد که از غرب به شرق حرکت می‌کنند. برای وقوع باران‌های شدید، باید رطوبت به‌طور مداوم وجود داشته باشد. ال‌نینو الگوهای فشار بر روی اقیانوس هند و دریای سرخ را تغییر می‌دهد. ناهنجاری‌های کم فشار بر روی شبه جزیره عربستان و خلیج فارس مانند یک پمپ عمل می‌کنند و هوای گرم و مرطوب را از دریای سرخ، دریای عرب و اقیانوس هند به سمت فلات ایران می‌کشند. هنگامی که این هوای گرم و مرطوب با جبهه‌های سردی برخورد می‌کند که با جت استریم تغییر یافته آورده شده‌اند، منجر به بارندگی شدید و پایدار می‌شود.

ال‌نینو اغلب همراه با دوقطبی مثبت اقیانوس هند +IOD رخ می‌دهد. این بدان معناست که غرب اقیانوس هند (نزدیک آفریقا) گرمتر از ضلع شرقی (نزدیک اندونزی) است. یک دو قطبی مثبت اقیانوس هند با افزایش تبخیر و جریان رطوبت به منطقه، بارندگی در جنوب و غرب ایران را به‌طور قابل توجهی افزایش می‌دهد.  تا تابستان ۱۴۰۵ خشکی نسبتا پایدار در ایران قابل انتظار است. پیش‌بینی می‌شود که شروع ال‌نینو، بارش‌های نرمال تا بالاتر از نرمال را برای فصول پاییز و زمستان ۱۴۰۵ به همراه داشته باشد. تشدید معمولا در منطقه زاگرس و استان‌های جنوبی بیشتر خواهد بود که رطوبت خلیج فارس و دریای عرب بیشترین تأثیر مستقیم را دارد. ‌