اجرای طرح پایش سلامت و ویزیت در منزل برای جانبازان در کردستان
خبرگزاری مهر- گروه استانها: لرستان سالها با هر بارانِ سنگین، تصویر تکراری سیلاب را تجربه میکرد؛ رودخانههایی که طغیان میکردند، روستاهایی که در هراس فرو میرفتند و آبی که بهجای زندگی، ویرانی میآورد.
آب در لرستان همیشه دو چهره داشته است؛ یکبار در قامت رودخانههایی که به دشت جان میدهند و بار دیگر در هیبت سیلابی که ناگهان از کوه پایین میآید و همهچیز را با خود میبرد.
در سرزمینی که بخش مهمی از روانآبهایش، بیآنکه فرصتی برای ماندن پیدا کنند، از استان خارج میشوند، مسئله فقط کمبود آب نیست؛ مسئله، ناتوانی در نگهداشتن آب است.
باران در لرستان همیشه فقط باران نبود؛ گاهی در برخی فصول آغاز اضطراب بود. کافی بود چند ساعت بارش شدید رخ دهد تا «خرمرود» از بستر خود بیرون بزند؛ اما حالا مدیران منابع طبیعی استان از تغییری حرف میزنند که شاید کمتر دیده شده، اما اثرش از هر سازه عظیم بتنی پررنگتر است؛ آبخیزداری.
آبخیزداری در سادهترین تعریف، تلاشی برای مهار آب پیش از تبدیلشدن به سیلاب است؛ یعنی کند کردن حرکت روانآبها، هدایت آنها به دل خاک و جلوگیری از فرسایش و تخریب.
آبخیزداری نهفقط یک انتخاب، بلکه ضرورتی کمهزینهتر است
اما در لرستان، این مفهوم حالا از یک پروژه فنی فراتر رفته و به یک راهبرد اقتصادی و زیستمحیطی بدل شده است. در چنین شرایطی، آبخیزداری نهفقط یک انتخاب، بلکه ضرورتی کمهزینهتر و پربازدهتر به نظر میرسد.
در ارتفاعات و حوزههای آبخیز لرستان، پروژههایی در حال اجراست که قرار است رابطه استان با باران را تغییر دهد؛ طرحهایی که هدفشان فقط مهار سیلاب نیست، بلکه تبدیل تهدید به ذخیره، و بارندگی به سرمایه است.
در این میان، مسئولان منابع طبیعی از تجربهای حرف میزنند که به باور آنها، توانسته شدت سیلابها را کاهش دهد، آب بیشتری در خاک نگه دارد و حتی معادلات اقتصادی مدیریت آب را تغییر دهد.
ساخت یک سد، اعتبار زیاد و سالها زمان نیاز دارد، در حالیکه عملیات آبخیزداری با هزینهای بسیار کمتر، همزمان چند هدف را محقق میکند؛ کنترل سیلاب، تغذیه سفرههای زیرزمینی، جلوگیری از فرسایش خاک و تقویت تابآوری روستاها.
آنچه امروز در لرستان رخ میدهد، فقط ساخت چند بند خاکی نیست؛ بازتعریف رابطه انسان با آب است.
سالها مدیریت منابع آب بر مهار و انباشت در پشت سدها متمرکز بود، اما تجربههای تازه نشان میدهد که گاهی نجات آب، نه در حبسکردن آن، بلکه در بازگرداندنش به خاک است.
از رودخانه خشمگین تا آبی که مهار شد
شیرزاد نجفی مدیرکل منابع طبیعی لرستان به مهر میگوید در گذشته حتی بارشهایی بهمراتب کمتر، خرمرود را به مرز طغیان میرساند، اما اواخر سال گذشته با وجود ثبت حدود ۱۵۰ میلیمتر بارندگی، رودخانه آرام ماند؛ آرامشی که به باور او، حاصل اجرای دهها پروژه آبخیزداری در بالادست شهر است.
به گفته او، بیش از ۵۰ بند آبخیزداری در شمال خرمآباد احداث شده؛ سازههایی که بیسروصدا اما مؤثر، سرعت روانآبها را کاهش داده و مانع شکلگیری سیلابهای مخرب شدهاند.
بندهای خاکی؛ سازههای کوچک با اثر بزرگ
نجفی از منطقه «ریمله» بهعنوان یکی از نمونههای موفق این پروژهها یاد میکند؛ جایی که یک بند خاکی با ظرفیت ذخیره یک میلیون مترمکعب آب ساخته شده است.
او میگوید در مناطقی مانند آبشار طلایی، سرمرغ و قلعهسنگی نیز پروژههای مشابهی اجرا شده و همین اقدامات، نقش مهمی در کنترل سیلابهای اخیر داشتهاند.
به گفته مدیرکل منابع طبیعی لرستان، اثرگذاری این طرحها زمانی بیشتر نمایان میشود که در کنار ظرفیت محدود سدهای استان قرار بگیرند؛ سدهایی که مجموع حجم ذخیره آنها حدود ۲۰۰ میلیون مترمکعب است و به اعتقاد او، پاسخگوی آینده آبی لرستان نخواهد بود.
نسخهای کمهزینهتر از سدسازی
نجفی معتقد است معادله مدیریت آب باید تغییر کند. او میگوید ساخت یک سد، هزاران میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد، در حالیکه پروژههای آبخیزداری با هزینهای بسیار کمتر، هم آب را در خاک ذخیره میکنند و هم جلوی خسارت سیلاب را میگیرند.
به باور او، آبخیزداری فقط یک پروژه عمرانی نیست؛ نوعی سرمایهگذاری بلندمدت برای حفظ منابع آب، خاک و امنیت زیستی روستاها و شهرهاست.
سه همت برای نجات آب
در همین راستا، مدیرکل منابع طبیعی لرستان از انعقاد تفاهمنامهای سه همتی با قرارگاه امام حسن مجتبی (ع) خبر میدهد؛ تفاهمنامهای که قرار است اجرای پروژههای آبخیزداری را در سطح یک میلیون هکتار از عرصههای طبیعی استان ممکن کند.
او میگوید مقدمات اجرای طرحها فراهم شده و بخشی از پروژهها نیز وارد مرحله عملیاتی شدهاند؛ طرحهایی که قرار است طی سه سال آینده، چهره بسیاری از حوزههای آبخیز لرستان را تغییر دهند.
آبی که از لرستان میرود
معاون اداره کل منابع طبیعی لرستان، معتقد است بخش مهمی از سرنوشت آب استان، پیش از رسیدن به سدها تعیین میشود. او میگوید حدود ۴۰ درصد روانآبهای لرستان به سمت سد دز و ۶۰ درصد دیگر راهی سد کرخه میشوند؛ آبی که اگر در بالادست مهار نشود، سهم استان از آن تنها سیلاب و فرسایش خواهد بود.
سی سال مطالعه برای مهار آب
به گفته نوری یزدان، آبخیزداری برخلاف تصور عمومی، فقط چند بند خاکی یا عملیات ساده عمرانی نیست، بلکه مجموعهای از اقدامات مهندسی، مطالعاتی و سازهای است که باید بر پایه شناخت دقیق حوزههای آبخیز اجرا شود.
او به مهر میگوید مطالعات شناسایی آبخیزداری در سراسر استان انجام شده و فاز توجیهی طرحها نیز حدود ۹۸ درصد پیشرفت دارد. پس از آن، مطالعات تفضیلی و اجرایی در دستور کار قرار گرفته؛ فرآیندی که به گفته او، حاصل سه دهه کار مستمر کارشناسی در لرستان است.
معاون اداره کل منابع طبیعی لرستان توضیح میدهد که تاکنون مطالعات تفضیلی و اجرایی در بیش از یک میلیون و ۲۶۰ هزار هکتار از مساحت استان انجام شده است؛ بخشی از این طرحها به اجرا رسیده، بخشی نیمهتمام مانده و برخی دیگر هنوز وارد فاز عملیاتی نشدهاند.
با این حال، او تأکید میکند که تا امروز در حدود یک میلیون هکتار از عرصههای لرستان، عملیات آبخیزداری اجرا شده؛ عددی که نشان میدهد این پروژهها حالا از مرحله آزمایشی عبور کرده و به بخشی از راهبرد مدیریت آب استان تبدیل شدهاند.
خاک؛ امنترین مخزن آب
نوری یزدان، در بخش دیگری از صحبتهایش، از زاویهای اقتصادی به آبخیزداری نگاه میکند.
او میگوید اجرای عملیات آبخیزداری در هر هکتار بهطور متوسط حدود ۱۰ میلیون تومان هزینه دارد، اما همان یک هکتار میتواند بیش از ۵۳۰ مترمکعب روانآب را کنترل و در بستر خاک ذخیره کند.
به گفته او، «بهترین مأمن آب، خاک است»؛ زیرا آبخیزداری باعث میشود روانآبها با سرعتی کمتر حرکت کنند و بهجای تبدیلشدن به سیلاب، آرامآرام جذب زمین شوند یا با نظم بیشتری وارد رودخانهها شوند.
۵۳۰ هزار لیتر آب در هر هکتار
معاون اداره کل منابع طبیعی لرستان میگوید وقتی از ۵۳۰ مترمکعب ذخیره آب صحبت میشود، در واقع منظور ذخیره بیش از ۵۳۰ هزار لیتر آب در هر هکتار است؛ رقمی که به اعتقاد او، ارزش واقعی پروژههای آبخیزداری را نشان میدهد.
او معتقد است آبخیزداری فقط مهار آب نیست؛ نوعی سرمایهگذاری برای آیندهای است که در آن، هر قطره باران میتواند بهجای تخریب، به ذخیرهای برای زندگی تبدیل شود.
وقتی باران، سرمایه میشود
نوری یزدان از آبخیزداری با تعبیر «معجزه» یاد میکند؛ معجزهای که به گفته او، در دل اعداد و محاسبات اقتصادی قابل مشاهده است.
او میگوید وقتی در هر هکتار، بیش از ۵۳۰ هزار لیتر آب ذخیره میشود، اگر تنها ارزش حداقلی هر لیتر آب را هزار تومان در نظر بگیریم، حاصل آن رقمی چندصد میلیون تومانی خواهد بود.
به گفته معاون اداره کل منابع طبیعی لرستان، در چنین شرایطی، هزینه ۱۰ میلیون تومانی اجرای آبخیزداری در هر هکتار، در برابر بازده اقتصادی آن بسیار ناچیز است؛ بازدهیای که تنها در یک بارش به دست میآید و با تکرار بارندگیها، چندین برابر خواهد شد.
او معتقد است آبخیزداری از معدود پروژههایی است که بازگشت سرمایه در آن، نه در یک بازه بلندمدت، بلکه گاهی تنها در چند ساعت نخست پس از بارندگی قابل مشاهده است.
نوری یزدان، میگوید نرخ بازگشت سرمایه در این پروژهها بین ۴۸ تا ۵۲ درصد برآورد میشود؛ عددی که به گفته او، در کمتر پروژه عمرانی مشابهی دیده میشود.
«ریمله»؛ روایتی از سود آب در دل خاک
نوری یزدان، برای توضیح ابعاد اقتصادی آبخیزداری، به پروژه «ریمله» خرمآباد اشاره میکند؛ پروژهای که به گفته او، توان ذخیره یک میلیون مترمکعب آب را دارد؛ یعنی معادل یک میلیارد لیتر آب.
او توضیح میدهد اگر ارزش همین میزان آب با حداقل قیمت ممکن محاسبه شود، رقمی نزدیک به هزار میلیارد تومان به دست میآید، در حالیکه برای اجرای این پروژه تنها ۲۳ میلیارد تومان هزینه شده است.
به باور او، این تفاوت چشمگیر میان هزینه و بازده، نشان میدهد آبخیزداری صرفاً یک اقدام زیستمحیطی نیست، بلکه نوعی سرمایهگذاری مستقیم برای توسعه جوامع محلی و افزایش تابآوری روستاهاست.
چشمانتظار اعتبارات
معاون اداره کل منابع طبیعی لرستان در ادامه با اشاره به نیاز گسترده استان به اجرای پروژههای جدید آبخیزداری، میگوید اعتبارات مناسبی برای این حوزه پیشبینی شده، اما تحقق آنها به تخصیص کامل بودجه وابسته است.
او تأکید میکند که لرستان سالانه دستکم به ۲۰۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد تا بتوان بخشی از حوزههای آبخیز استان را تحت پوشش عملیات اجرایی قرار داد؛ پروژههایی که به گفته او، آینده آب، خاک و امنیت زیستی استان به آنها گره خورده است.
لرستان میان دو تصویر
بنابراین گزارش، لرستان این روزها میان دو تصویر ایستاده است؛ تصویر گذشتهای که باران را با ترس به یاد میآورد و آیندهای که میخواهد آب را به فرصتی برای بقا تبدیل کند.
آبخیزداری شاید سازهای پرزرقوبرق نداشته باشد، اما همان دیوارهای کوتاه خاکی، حالا در سکوت کاری را انجام میدهند که سالها از پروژههای پرهزینه انتظار میرفت؛ مهار سیلاب، ذخیره آب و بازگرداندن آرامش به زیستبوم.
شاید معجزه واقعی، نه در سدهای عظیم، بلکه در فهم دوباره خاک باشد…
دیدگاهتان را بنویسید